नेपाल धितोपत्र बोर्डले देशको पूँजीबजारको समग्र विकास तथा परिमार्जनका लागि प्राथमिक र दोस्रो बजारलाई समेट्दै तीन चरणको विस्तृत सुधार रणनीति सार्वजनिक गरेको छ। अर्थ समितिमा प्रस्तुत गरिएको यस नयाँ योजनामार्फत बजारका सहभागी तथा सरोकारवालाको प्रत्यक्ष सहभागितामा नीतिगत सुधार, पूर्वाधार विकास र संस्थागत सुदृढीकरणलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेर काम अघि बढाइएको छ।
बोर्डका अध्यक्ष डा. गोपालप्रसाद भट्टले संसद्को अर्थ समितिको बैठकमा बजार सुधारसम्बन्धी विवरण प्रस्तुत गर्दै यस सुधार प्रक्रियालाई पूर्ण रूपमा पारदर्शी र वैज्ञानिक बनाउन चरणबद्ध विधि अपनाइएको जानकारी दिए। उनका अनुसार सुरुमा अवधारणा पत्र (कन्सेप्ट पेपर) तयार गर्ने, त्यसपछि सम्बन्धित समितिहरूमा व्यापक छलफल गर्ने, सार्वजनिक परामर्शमार्फत सरोकारवालाबाट सुझाव लिने र अन्त्यमा नीतिगत व्यवस्थालाई कार्यान्वयनमा लैजाने बोर्डको कार्ययोजना रहेको छ।
पूँजीबजारको नियमन तथा सुधारलाई थप प्रभावकारी बनाउन बोर्डले प्राथमिक र दोस्रो बजारका लागि छुट्टाछुट्टै विशेष सुधार समितिहरू गठन गरेको छ। ती समितिहरूमा नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से), सीडीएस एन्ड क्लियरिङ लिमिटेड, नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ र मर्चेन्ट बैंकर्स एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूलाई सामेल गराइएको छ जसले सुधारका प्रस्तावहरूलाई व्यावहारिक बनाउन सहयोग पुर्याउनेछन्।
प्राथमिक बजारतर्फ आईपीओ निष्कासन प्रक्रिया, मूल्य निर्धारण (प्राइस डिस्कभरी), योग्य संस्थागत लगानीकर्ताको भूमिका, सेयर बाँडफाँट तथा म्युचुअल फण्डसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण विषयहरूमा नयाँ सुधारका नीतिहरू तयार भइसकेका छन्। यी नीतिहरू बजारको समग्र तयारी र त्यसमा सहभागीहरूको अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै क्रमशः कार्यान्वयनमा लगिने बोर्डले स्पष्ट पारेको छ।
अध्यक्ष भट्टले अर्थ समितिसँगको छलफमा भने, ‘प्राथमिक र दोस्रो बजार सुधारका लागि धितोपत्र बोर्डले छुट्टाछुट्टै सुधार समिति गठन गरी काम अघि बढाएको छ। सुधारका नीति तयार गर्दा सम्बन्धित बजार सहभागी र सरोकारवालाको सहभागिता सुनिश्चित गर्दै सार्वजनिक परामर्शमार्फत सुझाव लिने व्यवस्था गरिएको छ।’
यसैबीच, दोस्रो बजारको सुधारतर्फ ब्रोकर व्यवसायको पुनर्संरचनालाई सबैभन्दा ठूलो प्राथमिकतामा राखिएको छ। लामो समयदेखि पारिवारिक प्रकृतिको रूपमा सञ्चालन हुँदै आएका ब्रोकर संस्थाहरूलाई अब एक व्यवस्थित र व्यावसायिक उद्योगका रूपमा विकास गर्ने नीति बोर्डले लिएको छ। कार्यक्षमता र सेवा प्रवाहको क्षमताका आधारमा ब्रोकर कम्पनीहरूलाई चार भिन्न श्रेणीमा वर्गीकरण गरी भविष्यमा स्टक डिलरसिपसहितको विस्तृत संरचनामा लैजाने योजना बनाइएको छ।
ब्रोकर व्यवसायको रूपान्तरणबारे बोल्दै अध्यक्ष भट्टले दोस्रो बजारको ब्रोकर व्यवसायलाई पारिवारिक दायराबाट बाहिर निकालेर व्यवस्थित उद्योगका रूपमा स्थापित गर्ने तथा तिनको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने नीति अघि सारिएको बताएका छन्। यसले समग्र शेयर बजारको गुणस्तर सुधार्ने अपेक्षा गरिएको छ।
बैठकमा पेस गरिएको अद्यावधिक तथ्यांकअनुसार देशभर डिम्याट खाता खोल्ने सर्वसाधारणको संख्या ८० लाख ९५ हजारभन्दा बढी पुगेको छ। यसैगरी, ५१ लाख २२ हजारभन्दा बढी ‘मेरो सेयर’ खाताहरू अहिले सक्रिय अवस्थामा रहेका छन्। गत आर्थिक वर्षको असार मसान्तसम्ममा मात्रै कारोबार खाता खोल्ने लगानीकर्ताको संख्या ३५ लाख ६२ हजार नाघेको बोर्डले जनाएको छ।
बोर्डले दोस्रो बजारको मुख्य प्राविधिक पूर्वाधार रहेको नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) को आन्तरिक सुधारलाई पनि उत्तिकै जोड दिएको छ। नेप्सेको चालु ट्रेडिङ तथा अर्डर व्यवस्थापन प्रणाली, साइबर सुरक्षा तथा समग्र सूचना प्रविधि (आईटी) पूर्वाधारमा देखिएका कमीकमजोरीहरू हटाउन आवश्यक पर्ने नियामकीय ढाँचा तयार पारिएको छ।
नेप्सेसँग सम्बन्धित करिब ३१ देखि ३२ वटा नयाँ नियामकीय व्यवस्थाहरू तयार पारिएको र ती सबैलाई चरणबद्ध रूपमा कार्यान्वयनमा लैजाने प्रक्रिया सुरु भइसकेको अध्यक्ष भट्टले जानकारी दिए। सरकारी स्वामित्वका विभिन्न संस्थाहरूबीच देखिएको समन्वयको अभाव तथा क्षेत्राधिकारसम्बन्धी अन्योललाई चिर्दै नेप्सेको संस्थागत र प्राविधिक क्षमता माथि उकास्ने बोर्डको प्रमुख लक्ष्य रहेको छ।
समग्रमा, पूँजीबजारमा देखिएका नीतिगत तथा संरचनागत जटिलताहरूलाई सम्बोधन गर्न यो तीन चरणको रणनीतिले कोसेढुङ्गाको काम गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। बजारका सबै सरोकारवालालाई समेटेर लगानीकर्ताको हित संरक्षण गर्ने र बजारलाई सुरक्षित, पारदर्शी तथा प्रविधिमैत्री बनाउने यो सुधार कार्यक्रमको मूल उद्देश्य रहेको छ।